Słów kilka o polskim deficycie budżetowym

Po ośmiu miesiącach (dysponujemy obecnie danymi za okres styczeń-sierpień) deficyt budżetu państwa wynosi 151 miliardów złotych, czyli nieco mniej niż 56% rocznego limitu. Danych nie należy ekstrapolować kalendarzowo tzn. przeliczać ich wprost proporcjonalnie na resztę roku – w Polsce IV kwartał tradycyjnie przynosi skok wydatków. 

Z czym możemy je więc zestawić? 

Przede wszystkim z wysokością deficytu na tym samym etapie w roku poprzednim – ten był wówczas istotnie wyższy (blisko 60%), co rzeczywiście daje ostrożną nadzieję na wynik nieco lepszy od zakładanego (deficyt rzędu 6,5% PKB). 

Głównym motorem w zakresie generowanych dochodów jest CIT, który przyniósł do budżetu w okresie styczeń-sierpień aż 30% więcej niż przed rokiem. W miejscu stoi VAT – sprzyjał niewielki wzrost inflacji, ciążył program CPN, który przyniósł w II kwartale roku oraz w drugiej połowie sierpnia spadek VAT na paliwa z 23% do 8%. Obecnie rząd wyraża gotowość do uruchomienia kolejnego wariantu programu pod warunkiem podpisania przez prezydenta ustawy wprowadzającej podatek od nadzwyczajnych zysków firm paliwowych, co miałoby pomóc w zbilansowaniu tego działania pod kątem budżetowym.

Wyższa inflacja nie powinna stanowić dla budżetu istotnego wsparcia, zwłaszcza jeśli powróci program CPN – napędzają ją bowiem głównie ceny paliw. Nie widać na ten moment istotnego rozlewania się inflacji po innych sektorach gospodarki, a sama konsumpcja słabnie bez większych perspektyw na wystąpienie znaczących efektów drugiej rundy. Dane dot. sprzedaży detalicznej wykazują obecnie dynamikę wzrostu nieznacznie poniżej 4%, wzrost płac wydaje się zaś spowalniać do okolic 6%. Z racji na wojnę cenową między dyskontami oraz wysoką bazę ceny żywności spadają w ujęciu rocznym (w sierpniu -0,8%).

Wykres 1: Inflacja CPI i wzrost płac w Polsce (2020 - 2026)

Źródło: XTB Research, 22.09.2026

Budżet na 2027 r.

Rząd planuje wzrost deficytu zarówno w ujęciu nominalnym (blisko 283 miliardy złotych), jak i proporcjonalnym względem PKB (7,1%). Problemem nie wydaje się sam deficyt, a to, że rząd dynamicznie zwiększa zadłużenie w okresie pozytywnej koniunktury co istotnie ogranicza możliwości wspierania gospodarki od strony fiskalnej w okresie potencjalnego spowolnienia czy nawet recesji (oraz to na co sam deficyt jest użytkowany).

Przy wciąż dość niewysokiej inflacji oznacza to wzrost długu w stosunku do PKB do okolic 70% zgodnie z unijną metodologią EDP. Zgodnie z polską definicją długu (PDP) – nieznacznie poniżej 55%, które stanowią pierwszy istotny próg konstytucyjny. Dynamicznie rośnie zadłużenie pozabudżetowe, m.in. przez BGK, które doprowadza do potężnego rozwarstwienia między rzeczonymi definicjami długu (nawiasem mówiąc EDP jest definicją znacznie bardziej kompleksową i to na niej warto kotwiczyć uwagę oceniając kondycję fiskalną państwa).

Przekierowywanie wydatków poza budżet, m.in. za pośrednictwem BGK ciężko w wielu przypadkach uzasadnić inaczej niż chęcią uniknięcia bolesnych progów konstytucyjnych. Przy osiągnięciu progu 55% długu do PKB rząd jest zmuszony do zamrożenia płac w państwowej sferze budżetowej oraz ustalenia budżetu na kolejny rok, który obniża relację długu do PKB. Przy 60% obowiązuje całkowity zakaz zaciągania pożyczek i udzielania gwarancji, które doprowadziłyby do wzrostu długu powyżej tego poziomu.

Założenia makroekonomiczne budżetu

Same założenia makroekonomiczne budżetu wydają się racjonalne – 3-proc. dynamika PKB, 2,8-proc. inflacja oraz 5,9-proc. wzrost płac nie odbiegają istotnie od rynkowego konsensusu. Brakuje natomiast istotnego bufora bezpieczeństwa w razie mocniejszego od oczekiwań spowolnienia konsumpcji, a same założenia dotyczące dynamiki dochodów podatkowych są względnie ambitne (i uwzględniają nieuchwalone jeszcze zmiany). 

Jest to jednak raczej kwestia drugorzędna. Uwagę warto skupić na opisanym wyżej braku jakiejkolwiek konsolidacji budżetowej w okresie sprzyjającej koniunktury oraz niejasnym planie wieloletniego rozwoju gospodarczego państwa. Wzrost zadłużenia ciężko tłumaczyć już jedynie wyższymi wydatkami na sektor zbrojeniowy. Jeżeli wysoki deficyt wynikałby w większej mierze z dokonywania przez państwo kluczowych decyzji inwestycyjnych mających na celu zwiększyć w dłuższym terminie efektywność gospodarczą kraju, moglibyśmy spoglądać na niego ze znacznie innej perspektywy. Zarówno budowa elektrowni atomowej na Pomorzu, jak i CPK znajdują się na wczesnym etapie rozwoju i w 2026 r. mają kosztować budżet “zaledwie” 15 miliardów złotych (dla kontekstu – łączny koszt obu projektów szacowany jest na ok. 320 miliardów złotych).