Căng thẳng Iran leo thang: Những điều cần theo dõi và dự báo

Dựa trên các kênh liên lạc ngoại giao, thông tin báo chí và phân tích độc lập, khả năng xung đột giữa Mỹ và Iran tiếp tục leo thang là rất cao.

Vị trí địa lý vừa là một trong những lợi thế lớn nhất, nếu không muốn nói là lớn nhất của Iran nhưng đồng thời cũng tạo ra không ít điểm yếu chí mạng. Trong số đó, điểm yếu có tác động lớn nhất đến cục diện xung đột, đồng thời mang lại tỷ lệ lợi ích, rủi ro tốt nhất cho phía Mỹ, chính là đảo Kharg.

Hòn đảo này nằm cách bờ biển Iran khoảng 30 km, được ví như "gót chân Achilles" của nước này. Bờ biển Iran vốn thưa dân cư và thiếu quy hoạch bài bản, nhưng đây không phải là lựa chọn mà là điều bất khả kháng: vùng biển ven bờ của Iran quá nông, không đủ sâu để các siêu tàu chở dầu, vốn là xương sống của nền kinh tế toàn cầu, có thể cập cảng.

Trong hoàn cảnh đó, Iran buộc phải vận chuyển dầu đến một cảng trên đảo, nơi các tàu chở dầu mới có thể tiếp nhận hàng. Dù chỉ rộng vỏn vẹn 8 km², tương đương khoảng 2,5 lần diện tích Công viên Trung tâm (Central Park) ở New York, hòn đảo nhỏ bé này lại đảm nhận tới 90% lượng dầu xuất khẩu của Iran.

Trên thực tế, nếu muốn khiến giới lãnh đạo Iran nhận ra vị thế quân sự bất lợi của mình, Mỹ hoàn toàn có thể tính đến phương án chiếm giữ hòn đảo này. Dù phía Mỹ vẫn có nguy cơ chịu tổn thất, nhưng Iran gần như không có khả năng đẩy lùi một cuộc đổ bộ đường biển quyết liệt từ phía Mỹ.

Điều này có ý nghĩa quan trọng bởi xuất khẩu dầu mỏ là một trong những "van thở" cuối cùng của nền kinh tế Iran. Dù một nền kinh tế thời chiến có thể trụ vững lâu hơn nhiều người nghĩ, nhưng cũng cần lưu ý một số thực tế sau:

• Iran là quốc gia sa mạc; cán cân lương thực và nước sạch tại đây đã cận kề bờ vực khủng hoảng nhân đạo suốt nhiều năm qua và đang ngày càng xấu đi.
• Nền công nghiệp của Iran vốn phân tán, kém hiệu quả và bị bỏ bê từ lâu, phụ thuộc nặng nề vào nguồn cung nguyên liệu từ nước ngoài.
• Trên thực tế, Iran đã vận hành theo cơ chế kinh tế thời chiến không phải trong một, hai năm gần đây, mà đã kéo dài từ tận những năm 1970.

Một mối đe dọa thực sự khác vẫn treo lơ lửng trên đầu Iran: nguy cơ mất hệ thống hạ tầng nước và điện. Ở khía cạnh này, Iran cũng hoàn toàn bất lực trước sức mạnh không quân Mỹ và nếu hạ tầng vốn đã căng thẳng của một quốc gia sa mạc với 90 triệu dân bị phá hủy, hậu quả sẽ ở mức thảm khốc.

Sau một bước đi như vậy, phía Mỹ có thể sẽ chẳng còn ai để đàm phán cùng, nhưng đây vẫn chỉ là phương án cuối cùng, bất đắc dĩ mới phải dùng đến.

Các chỉ báo hàng đầu

Dù quá trình ra quyết định tại Washington và Tehran vẫn còn nhiều điều khó đoán, nhưng đã xuất hiện một số tín hiệu cho thấy khả năng leo thang đang ngày càng gia tăng:

1. Đáng chú ý là Mỹ vẫn chưa rút phần lớn lực lượng quân sự khỏi khu vực Vịnh Ba Tư, dù đã có thỏa thuận ngừng bắn. Nhiều khả năng cả hai bên, ngay tại thời điểm ký thỏa thuận, đều đã tính toán sẵn thời điểm thuận lợi để phá vỡ nó.
2. Ngày 10/7, Tổng thống Trump đã chính thức gọi chiến dịch tại Iran là một "cuộc chiến" và đề nghị Quốc hội hỗ trợ. Điều này cho thấy rõ tính chất kéo dài của cuộc xung đột.
3. Các cuộc tấn công của Mỹ không còn chỉ nhắm vào các cơ sở của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC), mà còn nhắm vào nhiều mục tiêu thuộc lực lượng quân đội chính quy Iran (Artesh). Điều này cho thấy đây không còn đơn thuần là một chiến dịch nhằm thay đổi chính quyền thông qua chính người dân Iran, mà là một chiến dịch dài hơi nhằm làm suy yếu khả năng phô diễn sức mạnh của nước Cộng hòa Hồi giáo này.

Tác động

Về mặt con số, ít nhất là ở góc độ bề nổi, phép tính khá đơn giản:

• Khoảng 25% nguồn cung các sản phẩm dầu tinh chế đến từ khu vực Vịnh Ba Tư.
• Eo biển Hormuz, hiện đang bị phong tỏa, vốn đảm nhận khoảng 75% tổng khối lượng vận chuyển qua khu vực này.
• Việc phong tỏa không tuyệt đối; tùy tình hình thực tế, vẫn có khoảng 5-15% lượng hàng so với thời điểm trước chiến sự lọt qua được eo biển.
• Điều này đồng nghĩa với việc nguồn cung dầu toàn cầu có thể giảm khoảng 16-18%. Mức giảm này khá tương xứng với vùng giá khoảng 72 USD/thùng ghi nhận vào cuối tháng 6 và đầu tháng 7, tăng khoảng 18% so với mức khoảng 60 USD/thùng hồi tháng 12/2025.

Việc Mỹ và Trung Quốc (chủ yếu) từng bước xả kho dự trữ có thể đủ sức ngăn lạm phát bùng nổ, nhưng vấn đề hiện nay lại nằm ở chỗ khác. Điều mà nền kinh tế toàn cầu đang thiếu hụt nhất không phải là dầu thô, mà là nhiên liệu thành phẩm. Hiện tại, lượng tồn kho xăng và dầu diesel không đủ lớn để kìm hãm đà tăng giá trong dài hạn trước một cú sốc nguồn cung và tệ hơn, năng lực lọc dầu tại Mỹ và châu Âu hiện cũng đang quá hạn chế. Bằng chứng rõ ràng nhất chính là biên lợi nhuận lọc dầu (crack spread) hiện đang ở mức cao nhất từng được ghi nhận trong lịch sử.

Tất cả những điều này nói lên điều gì?

1. Giá dầu hiện đã phản ánh phần lớn nhưng chưa phải toàn bộ kịch bản leo thang.
2. Giá xăng vẫn chưa phản ánh đúng mức độ khan hiếm trên thị trường sản phẩm tinh chế.
3. Đà giảm lạm phát có thể chỉ là hiện tượng tạm thời và làn sóng tăng giá tiếp theo có thể chỉ đang bị trì hoãn.