Sa thải do “AI”: Có phải chỉ là hư cấu?

Các tiêu đề về những đợt sa thải liên tiếp, đã thực hiện hoặc đang được lên kế hoạch, chủ yếu tại Mỹ và phần lớn trong các lĩnh vực liên quan đến công nghệ, đã trở thành một “chuyện quen thuộc”, xuất hiện dày đặc trên hầu hết các phương tiện truyền thông về kinh tế và kinh doanh.

Tâm lý công chúng đối với thị trường lao động, đặc biệt là trong giới trẻ và sinh viên mới tốt nghiệp, đang ngày càng bi quan. Quan điểm này chỉ được dữ liệu nền tảng của năm 2025 xác nhận một phần. Khi nhìn vào từng ngành riêng lẻ, việc làm trong nhiều lĩnh vực - đặc biệt là các ngành quan trọng đối với lao động “trí óc” và người trẻ - đã suy giảm rõ rệt. Tuy nhiên, bức tranh tổng thể vẫn cho thấy mức tăng ròng đáng kể.

Điều cần đặc biệt chú ý là tăng trưởng việc làm đang tập trung rất mạnh vào lĩnh vực y tế và giáo dục. Tuy vậy, câu hỏi cần được đặt ra mạnh mẽ hơn trong bối cảnh thị trường lao động không phải là liệu nó có thực sự xấu đi hay không, mà là các xu hướng hiện tại đang được thúc đẩy bởi AI ở mức độ nào.

Khi tổng hợp các thông báo chính thức từ các công ty Mỹ về việc sa thải, triển vọng có vẻ rất ảm đạm và bi quan đối với những người đang cân nhắc chuyển việc hoặc tìm việc, đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ. Và có thể điều đó là đúng - nhưng dữ liệu lại cho thấy một câu chuyện khác.

Các báo cáo tài chính hoặc cuộc họp công bố kết quả kinh doanh hiếm khi, nếu không muốn nói là không bao giờ, tập trung vào số lượng nhân sự. Tuy nhiên, các công ty Mỹ có nghĩa vụ pháp lý phải báo cáo số lượng nhân viên trong các hồ sơ 10-K, và những dữ liệu này cho thấy một bức tranh hoàn toàn khác so với các tuyên bố công khai.

Chỉ một tỷ lệ nhỏ các công ty dẫn đầu thị trường, vốn thường xuyên tuyên bố cắt giảm nhân sự, thực sự ghi nhận sự sụt giảm số lượng nhân viên. Ngoại trừ Intel, phần lớn các mức giảm chỉ mang tính tượng trưng; xu hướng tăng vẫn chiếm ưu thế. Quan trọng hơn, khi so sánh các dữ liệu này với xu hướng trong báo cáo tài chính - đặc biệt là chi phí lao động - có thể thấy chi phí tăng trong ngắn hạn rồi sau đó giảm xuống. Điều này cho thấy việc cắt giảm chi phí mà không thay đổi số lượng nhân sự, đặc trưng của hoạt động chuyển dịch lao động ra nước ngoài (offshoring).

Tại sao điều này lại nguy hiểm đối với định giá?

Một phần lớn mức tăng của thị trường chứng khoán trong vài quý gần đây dựa trên giả định rằng AI sẽ giúp doanh nghiệp hoạt động hiệu quả hơn. Một trong những thước đo của hiệu quả này là số lượng nhân sự cần thiết. Hiệu quả thực sự đã tăng lên, nhưng vấn đề là nó không đến từ AI, mà từ sự kết hợp của offshoring, outsourcing và thay đổi trong chính sách tuyển dụng.

Oracle là một ví dụ điển hình. Một câu chuyện lớn là việc Oracle sa thải tới 30.000 nhân viên; tuy nhiên, điều ít được truyền thông chú ý là công ty đã nhanh chóng tuyển lại 8.000 người trong số đó, nhưng thông qua bên trung gian và với mức lương thấp hơn.

Chúng ta cần đặt câu hỏi: khi và ở mức độ nào các định giá sẽ phải điều chỉnh nếu tính đến thực tế rằng những thay đổi trong nhân sự của các công ty không phải là kết quả của việc triển khai AI. Những công ty này rõ ràng vẫn cần nhân viên; chỉ là cách vận hành và chính sách doanh nghiệp đang thay đổi. Đây giống một bước đi vòng hơn là một cuộc cách mạng.

Kamil Szczepański

Financial Market Analyst at XTB